Năng lực viết và trình bày ở chỗ làm không đo bằng câu văn hay, mà bằng việc người đọc, người nghe làm gì sau đó: họ hiểu đúng, làm đúng, không phải hỏi lại. Cách tự đánh giá thẳng nhất là gom năm văn bản thật bạn đã viết trong vài tháng — thông báo, tin nhắn giao việc, báo cáo, biên bản, bài đăng của cửa hàng — rồi xem lại từng cái theo người đọc, mục đích và kết quả.
Bài này đưa một bảng soi văn bản, bốn mức mô tả hành vi cho viết và cho nói trước nhóm, ví dụ đã điền của một nhân viên hành chính muốn thử viết nội dung, vài hiểu lầm hay làm người ta tự chê hoặc tự khen sai, và một việc nhỏ làm trong tuần để có thêm bằng chứng.
Viết hay và viết dùng được là hai chuyện
Viết dùng được là người đọc làm đúng. Một thông báo nghỉ lễ tốt là thông báo không ai phải nhắn hỏi lại "vậy thứ hai có đi làm không". Một tin giao việc tốt là người nhận làm đúng ngay lần đầu. Đó là thước đo đầu tiên.
Viết hay là người đọc muốn đọc tiếp. Với bài giới thiệu sản phẩm, thư gửi khách, bài đăng của cửa hàng, cần thêm chất giọng và nhịp. Đây là lớp thứ hai, quan trọng với một số việc, gần như không cần với việc khác.
Trình bày là viết cộng với sắp xếp. Chọn ý nào trước, ý nào bỏ, chia mục ra sao, dùng bảng hay đoạn văn — phần này quyết định người đọc bận có nắm được ý chính trong ba mươi giây không.
Nói trước nhóm là một năng lực riêng. Nhiều người viết rất mạch lạc nhưng đứng trước mười người thì quên ý; có người nói cuốn mà viết lủng củng. Tự đánh giá tách hai phần, đừng gộp.
Soi năm văn bản thật: ví dụ đã điền
Chị Ngọc, 31 tuổi, nhân viên hành chính ở một xưởng may bảy năm. Chị viết thông báo cho công nhân, biên bản họp, thư gửi đối tác, và hai năm nay tự nhận viết bài đăng cho trang bán hàng của xưởng. Chị đang tự hỏi có nên thử hướng viết nội dung không, hay chỉ là "viết được vì không ai khác viết". Chị chọn năm văn bản và điền:
| Văn bản đã viết | Người đọc và mục đích | Họ đã làm gì sau khi đọc | Mức hiện tại | Ai xác nhận được |
|---|---|---|---|---|
| Thông báo đổi ca dịp lễ | Hai trăm công nhân, cần đi đúng ca | Không ai đi nhầm ca, tổ trưởng không phải giải thích thêm | Tự làm tốt | Quản đốc |
| Biên bản họp giao hàng trễ | Giám đốc và đối tác, cần thống nhất trách nhiệm | Đối tác ký không sửa chữ nào | Tự làm tốt | Giám đốc |
| Thư xin lùi lịch giao hàng | Khách đặt hàng, cần giữ khách | Khách đồng ý, có nhắc "thư rõ ràng" | Làm được khi có người hướng dẫn | Giám đốc sửa hai lần trước khi gửi |
| Bài đăng giới thiệu mẫu áo mới | Khách lẻ, cần họ nhắn hỏi | Có người nhắn, nhưng chị không biết so với bài khác thế nào | Mới làm quen | Chưa có |
| Trình bày kế hoạch dọn kho trước tổ trưởng | Tám tổ trưởng, cần họ làm theo | Hai người hỏi lại phần lịch | Làm được khi có người hướng dẫn | Quản đốc |
Bảng cho thấy điều khác với cảm giác của chị: phần viết để người ta làm đúng — thông báo, biên bản — đã vững và có người xác nhận. Phần viết để bán, để thuyết phục người lạ, mới ở bước đầu và chưa có cách đo. Giả thuyết của chị vì vậy hẹp hơn: "Nếu mình viết bài cho trang bán hàng theo kế hoạch bốn tuần, ghi lại bài nào có người nhắn hỏi, mình sẽ biết mình có hứng với kiểu viết thuyết phục không, hay chỉ thích viết cho rõ." Chị cũng ghi một khả năng khác đáng thử không kém: những việc cần viết rõ, viết chuẩn như soạn quy trình, hướng dẫn — một hướng mà chính xưởng của chị có thể cần.
Bốn mức cho viết và cho nói trước nhóm
Sau khi soi văn bản, đặt từng loại việc vào một mức. Mỗi dòng là một hành vi cụ thể, không phải điểm.
| Loại việc | Mới làm quen | Làm được khi có người hướng dẫn | Tự làm tốt | Hướng dẫn được người khác |
|---|---|---|---|---|
| Viết để người đọc làm đúng | Người đọc hay hỏi lại | Đúng khi có mẫu và người duyệt | Người đọc làm đúng ngay, ít khi phải sửa | Soạn mẫu, sửa văn bản cho đồng nghiệp |
| Viết để thuyết phục | Chưa từng viết | Viết được khi có người góp ý trước khi gửi | Tự viết, người đọc đồng ý hoặc phản hồi | Chỉ cho người khác cách sắp ý để thuyết phục |
| Sắp xếp một văn bản dài | Viết theo thứ tự nghĩ ra | Chia mục theo dàn ý người khác đưa | Tự chia mục, người đọc tìm được ý nhanh | Dựng khung báo cáo cho cả nhóm |
| Nói trước nhóm nhỏ | Quên ý, đọc nguyên giấy | Nói được khi đã tập kỹ và có người nhắc | Nói rõ, trả lời được câu hỏi | Kèm người khác chuẩn bị bài nói |
Nếu một dòng không có văn bản nào làm bằng chứng, để trống thay vì đoán. Ô trống nói thật hơn một ô đoán đẹp.
Những lý do hay làm mình đánh giá sai
Chê mình vì không viết văn hoa. Nhiều người đi làm lâu năm nghĩ mình "viết dở" vì không viết được như sách. Nhưng phần lớn việc viết ở chỗ làm cần rõ, ngắn, đúng — và họ đã làm được điều đó hàng trăm lần.
Khen mình vì bài đăng mạng xã hội nhiều người thích. Lượt thích trên trang cá nhân thường đến từ người quen. Nó cho biết bạn có giọng riêng, nhưng chưa nói được bạn có viết cho người lạ đọc và làm theo hay không.
Chỉ nhớ những lần bị sửa. Lần bị sếp sửa đỏ cả trang dễ nhớ hơn trăm lần gửi đi không ai nói gì. Gom văn bản thật ra xem lại sẽ cân lại trí nhớ.
Gộp chữ đẹp, chính tả với năng lực viết. Chính tả đúng là điều kiện cần, sửa được bằng cách đọc lại kỹ. Năng lực viết nằm ở chỗ chọn ý, sắp ý và hiểu người đọc.
Điền bảng ngay sau một lần bị chê. Vừa bị trả lại một bản báo cáo, người ta hay hạ cả năm dòng xuống một mức. Để vài ngày, đọc lại các văn bản đã gửi đi trôi chảy trong mấy tháng, rồi mới đặt mức. Một lần bị sửa là một bằng chứng, không phải toàn bộ bức tranh.
Tự soi một lần trình bày bằng lời
Văn bản thì gom lại được, còn lời nói thì trôi đi. Vì vậy với phần trình bày trước nhóm, cách tự soi là chọn lần gần nhất bạn phải nói trước vài người — báo cáo trong cuộc họp, hướng dẫn tổ mới, giới thiệu sản phẩm cho khách đoàn — và trả lời bốn câu ngay sau buổi đó, khi còn nhớ rõ.
Một: mình muốn người nghe nhớ điều gì, viết ra một câu. Hai: sau buổi đó họ có làm đúng điều ấy không, hay phải nhắn hỏi lại. Ba: câu hỏi nào làm mình lúng túng, và lúng túng vì không biết câu trả lời hay vì không sắp được lời. Bốn: trước buổi nói mình hồi hộp tới mức nào, và lúc nói thì cái hồi hộp đó có làm mình quên ý không.
Hai câu đầu cho biết năng lực trình bày, hai câu sau cho biết điều kiện để năng lực đó phát huy. Nhiều người nghĩ mình "nói kém" nhưng hoá ra chỉ là chưa chuẩn bị dàn ý; có người nói rất ổn khi nhóm nhỏ, nhưng trước năm mươi người thì khác hẳn. Ghi lại ba bốn lần như vậy trong vài tuần, bạn sẽ thấy mẫu của mình rõ hơn mọi bài trắc nghiệm hỏi "bạn có thích nói trước đám đông không".
Cách đọc này đo được gì và không đo được gì
Soi văn bản thật đo được cách bạn viết trong hoàn cảnh quen: người đọc quen, loại văn bản quen, thời gian đủ để viết. Đó là phần chắc chắn nhất, vì nó đã xảy ra và có người làm chứng.
Nó không đo được bạn sẽ ra sao khi phải viết nhiều mỗi ngày theo hạn chót, khi viết về một lĩnh vực mình chưa rành, hay khi bài viết bị đem ra đo bằng số người đọc, số đơn hàng. Nó cũng không nói bạn có thích ngồi viết bảy tiếng một ngày hay không — nhiều người viết giỏi nhưng chỉ thích viết khi việc viết là một phần nhỏ của công việc lớn hơn.
Vì vậy, sau khi điền bảng, hãy viết thêm một dòng: "Điều mình chưa biết về việc viết của mình là…" Với chị Ngọc, dòng đó là "chưa biết mình có chịu được nhịp viết mỗi ngày và bị đo bằng số người nhắn hỏi không". Dòng này là thứ cần đem đi thử.
Một việc nhỏ trong tuần, và khi nào nên hỏi người khác
Không cần đăng ký khoá viết hay mua sách hướng dẫn ngay. Làm thử thế này:
- Chọn một văn bản bạn sắp phải viết trong tuần, càng bình thường càng tốt.
- Trước khi viết, ghi một dòng: người đọc là ai và sau khi đọc họ cần làm gì.
- Viết xong, đưa một người nhận đọc và hỏi: "Anh chị thấy cần làm gì sau khi đọc?" So câu trả lời với dòng bạn đã ghi.
- Ghi vào bảng soi: khớp hay lệch, lệch ở đâu.
- Nếu đang nghĩ tới một hướng cần viết nhiều, nhận viết thêm một loại văn bản mới ở chỗ làm trong một tháng — bản hướng dẫn, bài giới thiệu — để có bằng chứng loại khác.
Khi đã có vài tuần ghi chép mà vẫn phân vân giữa viết để làm rõ và viết để thuyết phục, hãy nhờ một người đang làm nghề viết đọc ba văn bản của bạn và nói thẳng chỗ nào dùng được. Nếu câu hỏi lớn hơn là có nên đổi hướng hay không, ngồi với người tư vấn nghề nghiệp, mang theo bảng soi. Và nếu thấy mình thích viết nhất khi viết cho rõ, ở lại và nhận thêm việc soạn quy trình ngay chỗ đang làm cũng là một lựa chọn đáng cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Không học chuyên ngành văn thì có làm việc liên quan đến viết được không?
Việc viết ở chỗ làm đòi viết rõ, đúng người đọc và sắp ý gọn, những thứ nhiều người học được qua chính công việc. Cách biết mình tới đâu là gom văn bản thật đã viết, xem người đọc đã làm gì sau đó, và nhờ người nhận xác nhận.
Làm sao biết văn bản mình viết là rõ ràng?
Hỏi một người nhận xem sau khi đọc họ hiểu cần làm gì, rồi so với điều bạn muốn họ làm. Nếu khớp và họ không phải hỏi lại, văn bản đó rõ. Làm vài lần với các văn bản khác nhau sẽ cho bức tranh đáng tin hơn cảm giác của mình.
Viết được nhưng sợ nói trước đám đông thì tự đánh giá thế nào?
Tách thành hai dòng riêng trong bảng: viết và nói trước nhóm. Đó là hai năng lực khác nhau, mạnh một bên là chuyện bình thường. Nếu hướng bạn muốn thử cần nói nhiều, tập nói trước nhóm nhỏ ở chỗ làm trước, ghi lại sau mỗi lần.
Bài đăng mạng xã hội nhiều lượt thích có tính là bằng chứng năng lực viết không?
Tính được một phần, vì nó cho thấy bạn có giọng riêng và viết đều đặn. Nhưng lượt thích thường đến từ người quen. Bằng chứng mạnh hơn là văn bản viết cho người lạ hoặc cho công việc, và người đọc đã làm theo hay phản hồi.
Có nên đi học khoá viết trước khi thử việc viết nội dung?
Nên thử trước một thời gian ngắn ngay ở chỗ làm hoặc cho một nhóm quen, ghi lại bài nào có phản hồi. Thử xong mới biết mình thiếu khâu nào cụ thể, như sắp ý, giọng văn hay viết để bán, rồi chọn học đúng khâu đó.