Năng lực sáng tạo của người đi làm nên đo bằng số ý tưởng đã biến thành việc thật — một cách làm mới được cả nhóm dùng, một vấn đề cũ được gỡ theo lối khác, một sản phẩm, một hình ảnh có người dùng — chứ không bằng cảm giác "mình là người nhiều ý tưởng". Cách tự đánh giá: liệt kê năm ý tưởng bạn đã có trong một hai năm qua, ghi mỗi cái đã đi tới đâu, ai đã thấy, rồi đặt từng kiểu sáng tạo vào bốn mức mô tả hành vi. Không chấm điểm, không xếp mình "sáng tạo" hay "không sáng tạo".
Bài này dành cho cả người làm việc tưởng như khô khan — kế toán, kho, sản xuất, hành chính — lẫn người đang tính chuyển sang việc thiết kế, làm nội dung, làm đồ thủ công. Bạn sẽ có bốn kiểu sáng tạo để soi mình, bảng ví dụ của một kế toán vừa nhận kết quả trắc nghiệm nghiêng về nhóm nghệ thuật, các chỗ hay đọc nhầm và một việc thử nhỏ trong tuần.
Bốn kiểu sáng tạo trong công việc
Cải tiến cách làm. Nhìn một quy trình quen và thấy chỗ bỏ được một bước, gộp được hai tờ phiếu, đổi thứ tự cho đỡ chờ. Kiểu này có mặt ở mọi nghề, và thường không ai gọi nó là sáng tạo.
Gỡ vấn đề theo lối khác. Khi cách cũ không chạy, nghĩ ra một hướng chưa ai thử: đổi nhà cung cấp theo cách khác, sắp lại ca làm, dùng một vật liệu thay thế. Kiểu này cần cả ý tưởng lẫn sự liều vừa phải.
Tạo ra thứ mới để người khác dùng hoặc ngắm. Một mẫu thiết kế, một món ăn, một bài viết, một bộ ảnh, một sản phẩm thủ công. Đây là kiểu người ta hay nghĩ tới đầu tiên khi nói "sáng tạo".
Giúp người khác nảy ý và chọn ý. Dẫn một buổi bàn ý tưởng, đặt câu hỏi khiến nhóm nghĩ ra hướng mới, rồi giúp lọc ý nào làm được. Có người ít khi tự ra ý lớn nhưng làm kiểu này rất giỏi.
Mỗi người mạnh một kiểu. Một kế toán có thể rất mạnh kiểu thứ nhất và chưa từng thử kiểu thứ ba. Một thợ làm bánh có thể mạnh kiểu thứ ba mà ngại kiểu thứ tư. Tách ra để thấy mình đang thật sự có gì, thay vì một câu chung "mình không có máu sáng tạo".
Bốn mức, mô tả bằng hành vi
Với mỗi kiểu sáng tạo, chọn ô giống mình nhất dựa trên việc đã xảy ra. Bốn mức này không có điểm và không có kiểu nào "cao" hơn kiểu nào.
| Kiểu sáng tạo | Mới làm quen | Làm được khi có người hướng dẫn | Tự làm tốt | Hướng dẫn được người khác |
|---|---|---|---|---|
| Cải tiến cách làm | Có ý nhưng giữ trong đầu | Đề xuất khi được hỏi, người khác triển khai | Tự đề xuất, tự thử, được đưa vào dùng | Giúp đồng nghiệp tìm và thử cải tiến của họ |
| Gỡ vấn đề theo lối khác | Làm theo cách cũ dù không chạy | Thử lối khác khi có người gợi | Tự nghĩ và thử, gỡ được phần lớn lần | Dẫn nhóm cùng tìm lối gỡ |
| Tạo ra thứ mới | Làm cho mình, chưa ai dùng | Làm theo yêu cầu, cần người sửa nhiều | Làm ra thứ có người dùng hoặc mua | Kèm người khác làm ra sản phẩm của họ |
| Giúp người khác nảy ý | Ngồi nghe trong buổi bàn ý tưởng | Góp ý khi được gọi tên | Đặt câu hỏi làm nhóm mở ra hướng mới | Dẫn cả buổi, giúp chọn và chia việc |
Một điều quan trọng: ô "mới làm quen" ở kiểu tạo ra thứ mới không có nghĩa bạn không có khả năng đó. Có thể bạn chưa bao giờ có dịp. Ghi chú bên cạnh "chưa có dịp" hay "có dịp mà chưa làm được" — hai trường hợp dẫn tới hai bước tiếp theo khác nhau.
Tình huống đi trọn: một kế toán nhận kết quả nghiêng về nghệ thuật
Chị Thu, 34 tuổi, kế toán tám năm ở một công ty phân phối. Chị làm một bài trắc nghiệm sở thích nghề, kết quả nghiêng mạnh về nhóm nghệ thuật. Chị vừa mừng vừa hoảng: "Tám năm qua mình làm sai nghề sao? Mà mình có sáng tạo thật không, hay chỉ thích đẹp?" Thay vì đọc thêm về nhóm kết quả, chị liệt kê ý tưởng đã có trong hai năm:
| Ý tưởng đã có | Đã làm gì với nó | Kết quả | Ai đã thấy | Kiểu và mức |
|---|---|---|---|---|
| Gộp ba bảng theo dõi công nợ thành một bảng có màu cảnh báo | Tự làm, đưa cả phòng dùng | Phòng dùng hơn một năm, đỡ sót khoản quá hạn | Kế toán trưởng | Cải tiến cách làm — tự làm tốt |
| Đổi cách gửi đối chiếu cho đại lý sang một trang tóm tắt dễ đọc | Đề xuất, sếp duyệt | Đại lý ít gọi hỏi hơn | Kế toán trưởng, hai đại lý | Cải tiến cách làm — tự làm tốt |
| Thiết kế thiệp mời tất niên của công ty | Tự nhận làm | Được khen nhưng chỉ một lần | Phòng hành chính | Tạo ra thứ mới — làm được khi có người hướng dẫn |
| Vẽ tranh màu nước cuối tuần | Làm cho mình | Chưa ai dùng, chưa bán | Người nhà | Tạo ra thứ mới — mới làm quen |
| Đề xuất một buổi bàn cách giảm giấy tờ | Chưa đề xuất | Chưa có | Chưa có | Giúp người khác nảy ý — chưa có dịp |
Đọc lại, chị Thu thấy sáng tạo của chị đã có mặt trong chính nghề kế toán, ở kiểu cải tiến, và có người xác nhận. Kiểu tạo ra thứ mới cho người khác dùng thì mới có một lần. Kết quả trắc nghiệm không hẳn sai, nhưng nó nói về điều chị thích, chưa nói chị đã làm được gì. Giả thuyết của chị: "Nếu mình nhận làm hình ảnh cho các tài liệu nội bộ trong hai tháng, mình sẽ biết mình thích tạo ra thứ đẹp cho người khác dùng, hay chỉ thích vẽ cho mình." Chị cũng ghi một hướng khác, gần hơn: đi sâu vào phần thiết kế báo cáo và trình bày số liệu ngay trong nghề kế toán. Chị chưa nghỉ việc, và chưa đăng ký khoá thiết kế nào.
Nhờ người khác nhìn lại, và bảng này không đo được gì
Sáng tạo là một trong những năng lực dễ tự đánh giá lệch, vì ý tưởng nằm trong đầu mình nên mình thường thấy nó hay hơn người khác thấy, hoặc ngược lại, coi nó tầm thường vì đã quá quen. Cột "ai đã thấy" vì vậy rất quan trọng. Chọn hai người đã chứng kiến bạn đưa một ý tưởng vào việc thật và hỏi họ một câu cụ thể: "Lần em đổi cách gửi đối chiếu, anh thấy phần nào thật sự mới, phần nào chỉ là làm gọn lại?" Câu trả lời giúp bạn phân biệt cải tiến nhỏ với một lối nghĩ khác hẳn — cả hai đều có giá trị, nhưng dẫn tới những bước thử khác nhau.
Cũng nên biết bảng này không đo được gì. Nó không đo được bạn sẽ còn hứng không khi sáng tạo trở thành việc chính tám tiếng mỗi ngày, có hạn chót và người duyệt khó tính. Nó không đo được thị trường có cần thứ bạn làm ra không. Và nó không đo được những ý tưởng bạn chưa từng có dịp thử — một người làm việc lặp lại nhiều năm có thể chưa bao giờ được hỏi ý, nên bảng sẽ trống mà năng lực thì chưa chắc đã thiếu.
Vì vậy, viết thêm một dòng dưới bảng: "Điều mình chưa biết về sáng tạo của mình là…" Với chị Thu, dòng đó là "chưa biết mình có chịu được việc bị sửa mẫu nhiều lần theo ý người khác không". Dòng này là thứ cần đem đi thử, không phải thứ đi học.
Những chỗ hay đọc nhầm về sáng tạo
Coi sáng tạo là nghệ thuật. Vẽ, hát, viết chỉ là một kiểu. Phần lớn sáng tạo ở chỗ làm là cải tiến và gỡ vấn đề — và nhiều người có rất nhiều thứ này mà không biết.
Coi nhiều ý tưởng là sáng tạo. Nảy ra mười ý mà không ý nào được thử thì chưa thành năng lực, chỉ mới là thói quen nghĩ. Năng lực nằm ở chỗ chọn ý, thử, sửa và đưa vào dùng.
Lấy kết quả trắc nghiệm làm bằng chứng. Trắc nghiệm sở thích cho biết bạn thích loại việc nào; nó không cho biết bạn đã làm ra gì. Kết quả nghiêng về nghệ thuật là một gợi ý để thử, không phải xác nhận năng lực.
Lẫn thú vui với hướng nghề. Vẽ cuối tuần vì thư giãn khác với vẽ theo yêu cầu, theo hạn, bị sửa đi sửa lại. Muốn biết thì phải thử làm cho người khác dùng, dù rất nhỏ.
Tự chê vì nghề mình "khô". Nghề có quy định chặt không có nghĩa người làm không sáng tạo. Sáng tạo trong khung chặt khó hơn, và rất được cần.
Một việc thử nhỏ, và những việc chưa cần làm
Chọn kiểu sáng tạo bạn muốn biết rõ hơn, rồi:
- Tìm một việc nhỏ ở chỗ làm hoặc cho một người quen, có người dùng thật, làm xong trong hai đến bốn tuần.
- Trước khi làm, viết một câu: "Nếu mình làm việc này, mình sẽ thấy…" — đó là giả thuyết của bạn.
- Làm, nhận góp ý, sửa ít nhất một lần. Phần sửa theo góp ý là phần nói nhiều nhất về năng lực.
- Ghi lại ba điều: người dùng phản ứng ra sao, mình thấy hứng hay hút sức lúc bị sửa, điều gì bất ngờ.
- Cập nhật bảng, kể cả khi mức không đổi.
Chưa cần nghỉ việc để "sống với sáng tạo", chưa cần đầu tư máy móc hay khoá học dài, và chưa cần làm thêm bài trắc nghiệm nào nữa. Nếu sau vài lần thử bạn thấy mình rất hứng nhưng chưa biết đi tiếp đường nào, đó là lúc nên trò chuyện với một người đang làm nghề sáng tạo bạn nhắm tới, hoặc ngồi với người tư vấn nghề nghiệp, mang theo bảng và những thứ đã làm ra.
Câu hỏi thường gặp
Làm nghề kế toán, kho, sản xuất thì có năng lực sáng tạo không?
Có thể có, và thường nằm ở kiểu cải tiến cách làm hoặc gỡ vấn đề theo lối khác. Gộp hai tờ phiếu, đổi thứ tự một quy trình cho đỡ chờ cũng là sáng tạo. Liệt kê những ý tưởng đã được đưa vào dùng và người đã thấy, bạn sẽ có bằng chứng rõ.
Kết quả trắc nghiệm nghiêng về nghệ thuật có phải mình nên làm nghề sáng tạo?
Không phải. Kết quả trắc nghiệm sở thích cho biết loại việc bạn thấy cuốn hút, không nói bạn đã làm được gì hay sẽ chịu được nhịp làm nghề đó. Coi nó là giả thuyết, rồi thử một việc sáng tạo nhỏ có người dùng thật trong vài tuần để kiểm.
Nhiều ý tưởng nhưng ít khi làm tới nơi thì tự đánh giá thế nào?
Ghi riêng hai điều: số ý tưởng nảy ra và số ý tưởng đã được thử, đưa vào dùng. Nếu khoảng cách lớn, khâu cần tập là chọn ý và làm tới cùng, không phải nghĩ thêm. Thử đưa một ý nhỏ đi hết vòng trong hai tuần để thấy mình vấp ở đâu.
Sở thích vẽ, làm đồ thủ công cuối tuần có tính là bằng chứng năng lực không?
Tính được một phần, vì nó cho thấy bạn có tay và có hứng. Nhưng năng lực nghề còn gồm làm theo yêu cầu của người khác, theo hạn và chịu được góp ý. Làm thử một món cho người khác dùng sẽ cho bằng chứng mạnh hơn nhiều.
Có cần học một khoá sáng tạo hay thiết kế trước khi thử?
Chưa cần. Thử một việc nhỏ trước để biết mình thiếu khâu nào cụ thể, như kỹ thuật dùng công cụ, nhận góp ý hay làm theo hạn. Biết rõ khoảng trống rồi mới chọn học, sẽ đỡ tốn thời gian và tiền hơn học trước rồi mới biết mình cần gì.