Có nên đi học thêm khi đang đi làm? Nên, khi bạn biết rõ mình thiếu một kiến thức hoặc kỹ năng cụ thể mà việc mình muốn làm đòi hỏi, và học xong có chỗ dùng ngay. Chưa nên, khi cái thiếu thật ra là chưa có ai giao cho mình làm, khi bạn học để thoát cảm giác chán việc, hoặc khi chính bạn còn chưa rõ học để làm gì. Trong những trường hợp đó, làm thử trước — hoặc ở lại chỉnh việc đang làm — thường cho bạn nhiều hơn một khoá học.
Việc làm được trong tuần này: đọc danh sách tự hỏi bên dưới, trả lời từng dòng bằng có, chưa hoặc thỉnh thoảng. Không cộng lại thành điểm, chỉ để nhìn xem mình đang ở tình huống nào.
Học thêm không phải bước mặc định đúng
Quanh người đi làm có rất nhiều lời khuyên học thêm: học để không tụt lại, học để thăng tiến, học để đổi nghề. Học là việc tốt, nên ít ai hỏi ngược lại: lúc này học có phải là bước tốt nhất không, hay có bước khác rẻ hơn, nhanh hơn, trúng hơn?
Học thêm tốn ba thứ người đi làm thiếu nhất: thời gian buổi tối và cuối tuần, sức lực sau một ngày làm, và sự kiên nhẫn của gia đình. Khi một khoá học không đổi được gì trong công việc, cái giá không chỉ là tiền học phí mà còn là lần sau bạn sẽ ngại học hơn, vì đã có một lần "học mà chẳng được gì".
Người làm tư vấn nghề nghiệp thường thấy một kiểu lặp lại: người đi làm học khoá thứ hai, thứ ba, thứ tư cho cùng một mục tiêu, mỗi lần thấy vẫn chưa đủ. Khi ngồi lại, hoá ra cái thiếu chưa bao giờ là kiến thức. Cái thiếu là một lần được làm thật, có người giao, có người nhận kết quả.
Vì vậy trước khi hỏi "học gì", hãy hỏi "có cần học không".
Danh sách tự hỏi: có, chưa, hay thỉnh thoảng
Trả lời từng dòng. Không cộng, không có ngưỡng nào để đạt — đọc lại cả danh sách và tự nhận ra xu hướng. Bên dưới có câu trả lời của một người ví dụ để bạn hình dung.
- Mình viết ra được một việc cụ thể sẽ làm khác đi sau khi học. (Ví dụ: có — "dẫn cuộc họp tuần của nhóm".)
- Mình đã thử làm việc đó ít nhất một lần và vấp vì thiếu kiến thức hoặc kỹ năng, không phải vì thiếu cơ hội. (Ví dụ: chưa — chưa ai giao dẫn họp.)
- Người đang làm việc mình muốn làm nói rằng cái mình thiếu học ở lớp được. (Ví dụ: chưa hỏi ai.)
- Học xong, trong tháng đầu có chỗ để dùng thật. (Ví dụ: thỉnh thoảng — tuỳ sếp.)
- Mình muốn học vì việc phía trước, không phải chủ yếu vì muốn thoát việc hiện tại.
- Mình có ít nhất vài khe giờ đều đặn mỗi tuần, và người nhà đã biết.
- Mình chưa học khoá nào khác cho cùng mục tiêu này mà chưa dùng tới.
Đọc theo từng dòng chứ không đếm. Dòng một và dòng hai là "có" — đã viết được việc cụ thể, đã vấp vì thiếu kiến thức — thì học thêm là bước hợp lý. Dòng hai, ba, bốn còn "chưa" thì có thể bạn đang thiếu một lần làm thật chứ không thiếu kiến thức. Dòng năm là "chưa" thì nên dừng lại vài tuần nhìn kỹ chuyện ở chỗ làm trước khi đăng ký gì.
Những lý do học thêm cần xem lại
Học vì chán việc. Chán việc là tín hiệu thật, đáng chú ý. Nhưng học một thứ mới thường chỉ làm dịu cảm giác chán vài tuần, vì nó không đổi gì ở chỗ làm. Nên hỏi trước: mình chán phần nào của việc, phần đó có chỉnh được không?
Học vì bạn bè đều học. Mục tiêu của bạn bè có thể khác của bạn. Thứ họ học có ích cho họ không có nghĩa là có ích cho bạn.
Học vì sợ tụt lại. Nỗi sợ này hay đẩy người ta học tràn lan. Thay vì học mọi thứ, chọn một dòng trong bảng khoảng trống liên quan tới việc mình làm hằng ngày.
Học để né một chuyện khó ở chỗ làm. Một cuộc nói chuyện chưa dám nói với sếp, một xung đột chưa giải quyết, một yêu cầu chưa dám đặt ra. Khoá học không giải quyết được những chuyện đó, chỉ hoãn chúng lại.
Học để có giấy, khi nghề không cần giấy. Nếu người tuyển ở nghề đó nhìn vào việc bạn làm được, một tấm giấy thêm không thay được một sản phẩm.
Tình huống: anh Khoa, 32 tuổi, nhân viên kinh doanh muốn lên trưởng nhóm
Anh Khoa bán hàng cho một công ty thiết bị văn phòng sáu năm, doanh số ổn định. Anh muốn được lên trưởng nhóm và định đăng ký một khoá quản lý ba tháng, vì nghĩ "chưa có nghiệp vụ quản lý thì sếp không giao".
Trả lời danh sách tự hỏi, anh thấy mình chưa từng dẫn ai, chưa từng dẫn một cuộc họp, và chưa hỏi sếp cần gì ở một trưởng nhóm. Dòng "học vì việc phía trước" anh trả lời có; dòng "đã thử và vấp vì thiếu kỹ năng" thì chưa.
Anh quyết định chưa đăng ký. Thay vào đó, anh hỏi sếp: "Để anh yên tâm giao một nhóm, em cần làm được gì trước?" Sếp nói: kèm được một bạn mới cho tới khi bạn ấy tự chốt được đơn, và dẫn được cuộc họp tuần khi sếp vắng.
Ba tháng sau, anh đã kèm một bạn mới, dẫn bốn cuộc họp tuần. Anh thấy kèm người thì thích, còn dẫn họp thì lúng túng khi có người cãi. Giả thuyết mới: khoảng trống thật là xử lý bất đồng trong nhóm. Lúc này anh mới tìm một lớp kỹ năng ngắn về đúng chuyện đó — ngắn hơn, trúng hơn, và anh có chuyện thật để mang vào lớp hỏi.
Chưa học thì làm gì thay: bảng chọn bước khác
Khi danh sách tự hỏi cho thấy chưa nên học, vẫn có việc để làm. Dòng đầu là của anh Khoa.
| Mình đang ở tình huống nào | Bước thay cho khoá học | Làm trong bao lâu | Sau đó nhìn lại điều gì |
|---|---|---|---|
| Thiếu một lần làm thật (chưa ai giao) | Hỏi sếp điều kiện, xin làm một phần việc thử | Ba tháng | Vấp ở đâu — đó là chỗ cần học |
| Chán việc, chưa rõ chán phần nào | Hai tuần ghi lại việc nào hút sức, việc nào thấy hứng | Hai tuần | Phần chán có chỉnh được trong chỗ làm không |
| Chưa rõ học để làm gì | Lập bảng khoảng trống cho một việc cụ thể, hỏi hai người trong nghề | Một tháng | Có dòng nào thật sự cần lớp học không |
| Quá mệt, không còn khe giờ nào | Nghỉ ngơi, sắp lại việc nhà trước | Một hai tháng | Khi nào có lại vài khe giờ đều đặn |
Ở lại và chỉnh việc đang làm — xin bớt một phần, nhận một phần khác, đổi cách làm với sếp — là một lựa chọn đầy đủ, không phải bước lùi. Nhiều người sau khi chỉnh được phần việc thì thấy không cần học gì thêm trong một thời gian, và đó cũng là một kết quả tốt.
Một tháng trước khi quyết: lịch cụ thể theo tuần
Nếu sau danh sách tự hỏi bạn vẫn lưng chừng, cho mình một tháng làm bốn việc nhỏ, mỗi tuần một việc. Cuối tháng, câu trả lời có nên học hay chưa thường tự hiện ra.
- Tuần một: viết một câu về việc muốn làm được, rồi hỏi một người đang làm việc đó: "người mới thường vấp ở đâu, cái đó học ở lớp được hay phải làm mới biết?"
- Tuần hai: hỏi sếp hoặc người có thể giao việc: "để giao cho em việc này, anh chị cần thấy em làm được gì trước?" Ghi nguyên văn.
- Tuần ba: tìm một phiên bản nhỏ nhất của việc đó để làm thử ngay — một phần, một lần, có người nhận kết quả.
- Tuần bốn: nhìn lại chỗ vấp khi làm thử. Vấp vì không biết thì tìm lớp đúng chỗ đó; vấp vì chưa quen thì làm thêm; không vấp thì có lẽ bạn đã sẵn sàng hơn mình nghĩ.
Một tháng này không làm bạn chậm lại. Nếu cuối cùng vẫn cần học, bạn sẽ học trúng hơn, ngắn hơn, và có câu hỏi thật để mang vào lớp — ba thứ làm một khoá học đáng giá gấp nhiều lần.
Khi nào thì thật sự nên học ngay
Có những lúc chần chừ lại là sai. Nên học ngay khi bạn đã được giao một việc và vấp rõ vì thiếu kiến thức cụ thể — ví dụ được giao phần theo dõi hợp đồng mà chưa nắm quy định liên quan. Lúc đó học có chỗ dùng ngay, có câu hỏi thật để mang vào lớp, và nhớ lâu hơn.
Nên học ngay khi nghề bạn muốn làm có yêu cầu bắt buộc về văn bằng hay giấy phép, và bạn đã thử nghề đó ở dạng nhỏ và vẫn muốn. Lúc này mỗi tháng chần chừ là một tháng lùi lại.
Nên học ngay khi công việc của bạn đang chuyển sang một cách làm mới mà ai cũng phải theo — một hệ thống mới, một quy trình mới. Học sớm giúp bạn không bị bỏ lại trong những tuần đầu, và có khi thành người hướng dẫn cho đồng nghiệp.
Và nên học khi bạn chỉ đơn giản là muốn học một thứ vì thích, không vì nghề nghiệp — với điều kiện bạn gọi đúng tên nó là học vì thích, không kỳ vọng nó đổi được công việc. Học vì thích là một cách nghỉ ngơi tốt, và đôi khi lại mở ra một hướng mà bạn không ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Đang chán việc thì có nên đi học thêm cho đỡ chán không?
Có thể học vì thích để đỡ chán, nhưng đừng kỳ vọng nó đổi được công việc. Nếu muốn giải quyết cảm giác chán, nên ghi lại vài tuần xem phần việc nào hút sức, phần nào thấy hứng, rồi xem có chỉnh được trong chỗ làm không trước khi đăng ký một khoá dài.
Làm sao biết mình thiếu kiến thức hay thiếu cơ hội làm?
Hỏi: mình đã từng được giao việc đó và vấp vì không biết cách chưa? Nếu chưa từng được giao, cái thiếu thường là cơ hội. Nếu đã làm và vấp ở một chỗ cụ thể, cái thiếu là kiến thức hoặc kỹ năng, và đó là lúc học có ích.
Sếp không giao việc mới thì có nên đi học để chứng minh không?
Học có thể giúp, nhưng thường hiệu quả hơn là hỏi thẳng sếp cần thấy gì để giao. Câu trả lời cho bạn biết chính xác phải chứng minh điều gì. Nếu sếp nói cần một kỹ năng cụ thể, lúc đó học kỹ năng đó có lý do rõ ràng.
Không học thêm có bị tụt lại so với đồng nghiệp không?
Không học tràn lan không có nghĩa là đứng yên. Người làm thật, nhận việc khó hơn, học từ người giỏi trong chỗ làm vẫn tiến bộ đều. Điều đáng lo là không học gì cả trong nhiều năm, chứ không phải chọn lúc nào học và học gì.
Đã học nhiều khoá mà vẫn thấy chưa đủ thì sao?
Đó thường là dấu hiệu cái thiếu không nằm ở kiến thức. Ngừng học thêm một thời gian, tìm một việc thật để làm với những gì đã học, có người nhận kết quả. Sau vài lần làm, chỗ vấp thật sẽ lộ ra và bạn biết có cần học tiếp không.
Ai có thể giúp mình quyết có nên học thêm hay chưa?
Một người đang làm đúng việc bạn muốn, một người sếp hoặc đồng nghiệp tin cậy, hoặc một người tư vấn nghề nghiệp không bán khoá học nào. Họ giúp bạn nhìn khoảng trống rõ hơn. Quyết định cuối vẫn là của bạn vì chỉ bạn biết sức và hoàn cảnh nhà mình.