Năng lực số của người đi làm không đo bằng việc bạn dùng điện thoại nhiều hay ít, mà bằng những thao tác công việc bạn tự làm được từ đầu đến cuối mà không phải nhờ ai: dựng một bảng tính, soạn và gửi một văn bản đúng định dạng, tìm lại một tệp cũ trong một phút, không bấm vào đường dẫn lừa đảo. Cách tự kiểm nhanh nhất là đọc danh sách thao tác theo sáu nhóm dưới đây, đánh dấu có, chưa hay thỉnh thoảng, rồi tự làm thử ba thao tác mình đánh "có" để chắc.
Bài này không nêu tên phần mềm nào và không dạy thao tác từng bước; nó giúp bạn biết mình đang đứng đâu để quyết định học gì, học tới đâu. Có một ví dụ điền sẵn của một chú lái xe năm mươi ba tuổi muốn chuyển sang làm điều phối đội xe, và một bài tự kiểm ba mươi phút làm ngay tối nay.
Danh sách thao tác theo sáu nhóm
Đọc từng dòng, đánh có (tự làm được không cần hỏi), thỉnh thoảng (làm được nhưng hay phải tra hoặc hỏi) hoặc chưa. Không cộng, không đếm; mỗi dòng đứng riêng.
- Bảng tính: tạo bảng mới, cộng một cột, lọc theo điều kiện, sắp xếp, cố định dòng tiêu đề, in vừa một trang.
- Soạn thảo: soạn văn bản có tiêu đề, đánh số trang, chèn bảng, theo dõi sửa đổi của người khác, xuất ra tệp không sửa được để gửi.
- Thư điện tử: viết thư có tiêu đề rõ, đính kèm tệp đúng, trả lời cả nhóm hay một người cho đúng, tìm lại thư cũ theo người gửi.
- Lưu và tìm tệp: đặt tên tệp có ngày, sắp thư mục, tìm lại tệp tháng trước trong một phút, chia sẻ tệp qua mạng cho người khác sửa cùng.
- Làm việc qua nhóm chat và họp trực tuyến: gửi việc rõ ràng trong nhóm, tìm lại tin cũ, chia sẻ màn hình, bật tắt tiếng đúng lúc.
- An toàn: đặt mật khẩu khác nhau cho từng chỗ, nhận ra tin nhắn, cuộc gọi giả danh, không cho người lạ mã xác nhận, sao lưu ảnh và tệp quan trọng.
Đánh xong, chọn ba dòng bạn đánh "có" và làm thử ngay, có đồng hồ. Nhiều người thấy mình đánh "có" cho thao tác đã lâu không làm, đến lúc làm thì phải tra lại. Khi đó đổi thành "thỉnh thoảng" — đó là trung thực, không phải hạ mình. Nếu công việc của bạn dùng một phần mềm riêng của ngành, như phần mềm bán hàng hay quản lý kho, thêm thành nhóm thứ bảy.
Bốn mức cho từng nhóm
Sau khi đánh dấu từng thao tác, đặt cả nhóm vào một mức. Đây là mô tả hành vi, không phải điểm tin học.
| Nhóm | Mới làm quen | Làm được khi có người hướng dẫn | Tự làm tốt | Hướng dẫn được người khác |
|---|---|---|---|---|
| Bảng tính | Nhập số vào bảng có sẵn | Cộng, lọc khi có người chỉ | Tự dựng bảng theo dõi việc của mình | Dựng mẫu bảng cho nhóm và chỉ người khác dùng |
| Soạn thảo | Gõ chữ, chưa định dạng | Định dạng theo mẫu có sẵn | Tự soạn văn bản gọn gàng, đúng quy cách | Sửa văn bản cho đồng nghiệp |
| Lưu và tìm tệp | Tệp nằm rải rác, hay mất | Lưu đúng chỗ khi có người nhắc | Tìm lại tệp cũ trong một phút | Đặt quy cách lưu cho cả nhóm |
| An toàn | Chưa để ý | Làm theo khi có người dặn | Tự nhận ra tin lừa, giữ mật khẩu riêng | Nhắc và giúp người khác giữ an toàn |
Bảng không có ô "giỏi tin học". Một người có thể tự làm tốt bảng tính và còn mới làm quen với soạn thảo. Điều quan trọng là so với việc bạn muốn làm: hướng mới cần nhóm nào nhiều nhất, và nhóm đó bạn đang ở đâu.
Tình huống đi trọn: chú lái xe muốn vào văn phòng đội xe
Chú Sơn, 53 tuổi, lái xe hai mươi năm cho một công ty vận tải. Lưng bắt đầu đau sau những chuyến dài, chú nghĩ tới việc xin chuyển vào làm điều phối đội xe. Chú lo nhất là máy tính: "Chú chỉ biết điện thoại, sợ vào văn phòng không theo kịp mấy đứa trẻ."
Chú ngồi đánh dấu với cô con gái. Kết quả bất ngờ với chính chú: nhóm làm việc qua nhóm chat chú đánh "có" gần hết — mấy năm nay chú nhận lệnh chạy, gửi ảnh phiếu giao hàng, báo sự cố qua nhóm chat của đội. Nhóm an toàn cũng "có" nhiều, vì chú từng nhận ra hai cuộc gọi giả danh và cảnh báo cả đội. Nhóm bảng tính thì phần lớn là "chưa", soạn thảo "chưa", thư điện tử "thỉnh thoảng", lưu tệp "chưa".
Đối chiếu với việc điều phối: người điều phối hiện tại của đội cho chú xem một ngày làm việc. Phần lớn thời gian là nhóm chat và điện thoại — chỗ chú vững — cộng một bảng tính xếp lịch xe mỗi tuần. Soạn văn bản thì rất ít. Khoảng trống thật vì vậy hẹp hơn chú tưởng: chỉ là một bảng tính xếp lịch và cách lưu tệp cho gọn.
Giả thuyết của chú: "Nếu mỗi tuần chú tự dựng lại bảng lịch xe của tuần trước trên máy của con gái, sau một tháng chú sẽ biết mình theo kịp phần bảng tính hay không, và có thấy ngồi bàn dễ chịu hơn ngồi xe không." Bước thử thứ hai: xin ngồi cạnh người điều phối hai buổi chiều trong ngày nghỉ. Chú chưa nộp đơn, và chưa đăng ký lớp tin học nào — chưa cần, vì khoảng trống chỉ là vài thao tác cụ thể. Và nếu thử xong chú thấy vẫn quen ngồi xe hơn, xin chạy tuyến ngắn trong thành phố cũng là một lựa chọn chú đã ghi sẵn.
Thao tác khác với cách làm việc trên máy
Danh sách thao tác cho biết tay bạn làm được gì. Nhưng ở chỗ làm, người ta cần thêm một lớp nữa mà ít bảng tự đánh giá nhắc tới: biết dùng thao tác đó sao cho người khác làm việc với mình dễ hơn.
Ví dụ: đặt tên tệp có ngày và nội dung để đồng nghiệp tìm được mà không phải hỏi; biết việc nào nên gửi thư điện tử để còn lưu lại, việc nào chỉ cần nhắn nhanh; biết dựng bảng tính sao cho người khác mở ra hiểu ngay cột nào là gì; biết khi nào một cuộc họp trực tuyến nên thay bằng một tin nhắn ba dòng. Lớp này không cần thao tác khó, mà cần thói quen nghĩ cho người nhận. Nhiều người đi làm lâu năm có sẵn thói quen này từ việc giấy tờ trước đây, chỉ cần mang sang máy.
Để tự soi lớp này, hỏi mình ba câu: lần gần nhất có người phải hỏi lại vì tệp, thư hay tin nhắn của mình không rõ là khi nào; mình có quy cách đặt tên tệp nào không; và nếu mình nghỉ một tuần, đồng nghiệp có tìm được các tệp mình đang giữ không. Ghi câu trả lời bên dưới danh sách. Với chú Sơn, câu thứ ba là chỗ yếu nhất — mọi thứ nằm trong điện thoại của chú — và đó cũng là thứ đầu tiên một người điều phối cần sửa.
Bài tự kiểm ba mươi phút làm ngay tối nay
Chuẩn bị một máy tính hoặc điện thoại, mở đồng hồ bấm giờ. Làm lần lượt, ghi lại thao tác nào trôi, thao tác nào phải tra:
- Tạo một bảng tính ghi chi tiêu trong nhà một tuần qua với ba cột ngày, khoản, số tiền, rồi cộng tổng cột cuối.
- Soạn một văn bản nửa trang mời họ hàng dự một buổi giỗ, có tiêu đề, xuất ra tệp không sửa được.
- Gửi tệp đó qua thư điện tử cho chính mình, có tiêu đề rõ và đính kèm đúng.
- Tìm lại một tấm ảnh hoặc tệp bạn đã lưu từ ba tháng trước, xem mất bao lâu.
- Kiểm hai tài khoản quan trọng nhất của bạn có dùng chung một mật khẩu không.
Bài này không chấm đúng sai. Nó chỉ cho bạn thấy dòng nào trong danh sách là "có" thật, dòng nào thật ra là "thỉnh thoảng". Làm lại đúng bài này sau ba tháng học hoặc tập, so thời gian và số lần phải tra, bạn sẽ thấy tiến bộ của chính mình.
Hay làm sai gì, và không cần làm gì
Học cả một khoá tin học văn phòng dài khi chỉ thiếu hai thao tác. Như chú Sơn, khoảng trống thật thường hẹp. Biết chính xác thao tác nào thiếu thì tập đúng chỗ đó, nhờ người trong nhà hoặc đồng nghiệp chỉ vài buổi, nhanh hơn ngồi lớp từ đầu.
Tự chê vì "lớn tuổi không theo kịp". Tốc độ làm quen với giao diện mới có thể chậm hơn người trẻ, nhưng người đi làm lâu năm biết rõ thao tác đó dùng để làm gì trong công việc — phần này người mới vào nghề thường chưa có. Đừng gộp tốc độ với năng lực.
Tự nâng vì dùng điện thoại nhiều. Lướt mạng và nhắn tin nhiều không đồng nghĩa với làm được việc văn phòng trên máy. Đánh dấu theo thao tác công việc, không theo thời gian dùng máy.
Đánh "có" cho cả nhóm vì làm được một thao tác. Biết cộng một cột chưa phải là làm được bảng tính cho công việc. Đánh dấu từng dòng thao tác, rồi mới đặt cả nhóm vào một mức trong bảng bốn mức; làm ngược lại thì một thao tác quen sẽ che mất năm thao tác chưa biết.
Bỏ qua nhóm an toàn. Đây là nhóm ít ai đánh giá nhưng ảnh hưởng tới cả chỗ làm. Một lần bấm nhầm đường dẫn lừa có thể làm hỏng việc của cả nhóm.
Khi nào nên nhờ người khác. Nếu bạn tính chuyển sang một việc văn phòng hoàn toàn mới, nhờ một người đang làm việc đó cho xem một ngày làm việc thật của họ, rồi so với danh sách của mình. Đó là cách nhanh nhất để biết khoảng trống thật, trước khi đi học bất cứ thứ gì.
Câu hỏi thường gặp
Năm mươi tuổi mới học máy tính có theo kịp việc văn phòng không?
Phần lớn việc văn phòng chỉ cần một số thao tác lặp lại, và nhiều người lớn tuổi học tốt khi biết rõ thao tác đó dùng làm gì. Tự kiểm bằng danh sách sáu nhóm, tìm đúng thao tác thiếu, tập vài tuần rồi làm lại bài tự kiểm để thấy mình tiến tới đâu.
Dùng điện thoại thành thạo có tính là có năng lực số không?
Tính được một phần, nhất là nhóm làm việc qua nhóm chat và an toàn. Nhưng bảng tính, soạn thảo, lưu tệp trên máy là những thao tác khác. Đánh dấu theo từng thao tác công việc cụ thể sẽ cho bức tranh đúng hơn là nhìn vào việc dùng điện thoại nhiều hay ít.
Có cần học chứng chỉ tin học trước khi xin chuyển sang việc văn phòng?
Tuỳ chỗ làm có yêu cầu hay không. Trước hết hãy hỏi người đang làm đúng việc đó họ dùng máy để làm gì mỗi ngày. Nếu khoảng trống chỉ là vài thao tác, tập đúng thao tác đó sẽ nhanh hơn. Chứng chỉ không thay được việc bạn tự làm được trước mặt người khác.
Làm sao tự kiểm năng lực số mà không cần ai chấm?
Làm một bài tự kiểm ba mươi phút với những thao tác thật như dựng bảng tính, soạn và gửi văn bản, tìm lại tệp cũ. Ghi thao tác nào trôi, thao tác nào phải tra. Làm lại đúng bài đó sau ba tháng và so với chính mình, không so với người khác.
An toàn trên mạng có phải là một phần năng lực số ở chỗ làm không?
Có. Nhận ra tin nhắn, cuộc gọi giả danh, giữ mật khẩu riêng cho từng chỗ, không đưa mã xác nhận cho người lạ là những việc ảnh hưởng tới cả nhóm làm việc. Người đi làm lâu năm thường có nhiều kinh nghiệm ở mảng này hơn họ nghĩ.